VHSO - Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của các ngành công nghiệp văn hóa - sáng tạo, tư liệu cổ trong cộng đồng đang từng bước dịch chuyển từ trạng thái “tư liệu được lưu giữ thầm lặng” sang “nguồn lực văn hóa chiến lược”. Nhận định này được thể hiện rõ tại Tọa đàm Khoa học do Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật, Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh tổ chức vào sáng ngày 25/11/2025, với sự tham gia của các nhà khoa học trong nước và quốc tế qua các đầu cầu tại Nhật Bản, Canada, Pháp, Bỉ, Thái Lan và nhiều tỉnh thành ở Việt Nam.
TS. Trịnh Đăng Khoa, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng trường phát biểu khai mạc tọa đàm.
Tư liệu cổ - Từ ký ức dân gian đến nguồn lực học thuật liên ngành
Phát biểu khai mạc, TS. Trịnh Đăng Khoa nhấn mạnh tư liệu cổ trong cộng đồng vốn được lưu giữ rải rác, khiêm nhường trong các gia tộc, đình - miếu, tôn giáo dân gian, nhưng lại “ẩn chứa năng lượng học thuật khổng lồ”. Đây là những văn bản nguyên cấp, gia phả, sắc phong, thủ bản Hán Nôm, nhật ký, thư từ, văn bản pháp đình, cho đến truyền thuyết, tri thức dân gian,… mà giới học thuật quốc tế ngày càng quan tâm. Điểm quan trọng là những tư liệu ấy không chỉ thuộc về lịch sử, mà đang được “kích hoạt” để tham gia giải thích bối cảnh xã hội, văn hóa, giáo dục, pháp lý và cả công nghệ hiện đại. Các nghiên cứu của học giả Nhật Bản, Canada, Bỉ… trình bày tại Tọa đàm cho thấy tư liệu cổ Việt Nam là một phần của bản đồ văn hóa khu vực Đông Nam Á, có tính liên thông với các trào lưu nghiên cứu quốc tế về Hán Nôm, tín ngưỡng dân gian, lịch sử giáo dục, giao lưu văn hóa và lịch sử thuộc địa.
GS.TS Vũ Gia Hiền, Trung tâm nghiên cứu ứng dụng Văn hóa - Du lịch trình bày tham luận về bí mật chữ Nôm trong nhà thờ họ Lê tại tọa đàm.
Bước tiến quan trọng trong nghiên cứu tư liệu cổ
Tọa đàm đã thu hút hơn 60 bài tham luận, trong đó 38 bài được chọn để trình bày và đưa vào kỷ yếu sau phản biện độc lập, minh chứng sống động cho sức sống và tầm quan trọng của tư liệu cổ trong nghiên cứu hiện nay. Những bài viết không chỉ phản ánh mô hình khảo cứu truyền thống mà còn mở ra những hướng tiếp cận mới: từ nhân học di sản, quản trị tri thức, đến ứng dụng công nghệ số, AI và tư duy dữ liệu. Các tham luận tập trung vào ba nhóm nội dung chính: (1) Nghiên cứu - Giải mã tư liệu cổ: đi sâu vào kiến trúc văn bản, kỹ thuật chép tay, nguồn gốc bản thảo, biến thể trong truyền bản và mối quan hệ giữa văn bản với cộng đồng. Nhiều nghiên cứu mới thu hút sự chú ý, như giải mã các văn bản liên quan nhà khoa bảng Trương Vĩnh Ký hay hệ thống sắc phong triều Nguyễn ở miền Tây. (2) Bảo tồn, quản lý, pháp lý và rủi ro: làm nổi bật những thách thức của tư liệu cổ trong thời đại số: nguy cơ thất lạc, thương mại hóa, thậm chí bị làm giả tinh vi. Các tác giả cũng chỉ ra những khoảng trống trong khung pháp lý Việt Nam, đặc biệt về quyền sở hữu, quyền tiếp cận, quyền khai thác so với tiêu chuẩn của UNESCO. (3) Phát huy giá trị ứng dụng, giáo dục, truyền thông, du lịch và công nghệ số: phản ánh rõ sự thay đổi mạnh mẽ của ngành quản lý văn hóa. Nhiều mô hình sáng tạo được trình bày: đưa tư liệu cổ vào giảng dạy đại học, xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa; xây dựng cơ sở dữ liệu mở, ứng dụng AI nhận dạng ký tự Hán Nôm, phục dựng gia phả số hay mô phỏng 3D kiến trúc cổ.
Nhà Nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Thế, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Tp. Huế bên một tư liệu cổ được giới thiệu tại tọa đàm.
Từ kho tàng di sản này, tư liệu cổ không chỉ được bảo tồn mà đang trở thành nguồn lực sống, dẫn dắt sự sáng tạo, lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam ra thế giới một cách tự tin, khoa học và đầy bản sắc.
PGS.TS. Nguyễn Mạnh Hùng, Nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Quốc tế Hồng Bàng chia sẻ tại Tọa đàm.
Trương Vĩnh Ký - Điểm hội tụ học thuật đặc sắc
Một điểm nhấn của Tọa đàm là việc có đến 3/6 tham luận trình bày trực tiếp liên quan đến nhà bác học Trương Vĩnh Ký. Các diễn giả đến từ Đại học Osaka (Nhật Bản) và cộng đồng hậu duệ Trương Vĩnh Ký tại Canada đã cung cấp nhiều tư liệu chưa từng được công bố rộng rãi, bao gồm nhật ký, giáo trình và các bản thảo tiếng Pháp. Dưới góc nhìn quốc tế, Trương Vĩnh Ký không chỉ là nhân vật lịch sử, mà còn là một “mắt xích học thuật” liên kết giáo dục Việt Nam với châu Âu cuối thế kỷ XIX. Những phát hiện mới này mở ra triển vọng xây dựng kho tư liệu số liên quốc gia về cuộc đời và sự nghiệp của ông, một hướng hợp tác được đánh giá đầy tiềm năng.
KS. Nguyễn Minh Tiến, hậu duệ đời thứ 5 trong dòng họ Trương Vĩnh Ký, xúc động khi chia sẻ tư liệu cổ về cuốn tự truyện - nhật ký, nơi lưu giữ tâm huyết và ký ức của tổ tiên.
Bốn trục thảo luận trọng tâm
Trong phiên thảo luận chuyên sâu, các chuyên gia đã xoay quanh bốn vấn đề lớn: (1) Vai trò của cộng đồng: Các chuyên gia khẳng định: tư liệu cổ không thuộc riêng khoa học mà trước hết thuộc về cộng đồng sở hữu. Không có sự đồng thuận của cộng đồng thì lịch sử có nguy cơ bị tách khỏi đời sống văn hóa hiện nay. (2) Vai trò của Nhà nước: Nhiều ý kiến đề xuất hoàn thiện khung chính sách để tránh thất thoát tư liệu cổ quý hiếm, đồng thời tạo môi trường pháp lý lành mạnh giúp các nhà nghiên cứu tiếp cận tư liệu này một cách minh bạch, tôn trọng quyền sở hữu của gia tộc. (3) Vai trò của cơ sở đào tạo: Đây là nội dung được TS. Vũ Thị Phương, Trưởng Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật nhấn mạnh: “Tư liệu cổ phải được đưa trở lại trường học, trở thành chất liệu để đào tạo những nhà quản lý văn hóa chuyên nghiệp, biết tiếp cận tư liệu không chỉ như hiện vật quá khứ mà như một nguồn tài nguyên của tương lai.” (4) Vai trò của công nghệ: Công nghệ số được xem như động lực để “đánh thức” kho tư liệu cổ: từ số hóa, nhận dạng ký tự, lập bản đồ dữ liệu văn hóa cho tới phục dựng di sản bằng AI và xây dựng ngân hàng tri thức mở phục vụ cộng đồng.
TS. Vũ Thị Phương, Trưởng Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật phát biểu tại tọa đàm.
Nâng tầm vị thế học thuật
Phát biểu tổng kết tọa đàm, GS. Shimizu Masaaki, Đại học Osaka (Nhật Bản) bày tỏ sự ngưỡng mộ trước vai trò tiên phong của Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh trong việc kết nối hợp tác quốc tế và kiến tạo những diễn đàn học thuật quy mô. Ông nhấn mạnh, kho tư liệu dân gian Việt Nam vô cùng phong phú, hiếm nơi nào trên thế giới có được, và Trường Đại học Văn hóa TP. Hồ Chí Minh đang là cầu nối quan trọng giúp các nhà khoa học quốc tế tiếp cận gần hơn với kho tàng di sản độc đáo này. Thay mặt Ban Tổ chức, TS. Trịnh Đăng Khoa bế mạc Tọa đàm, khẳng định rằng những thành quả của sự kiện hôm nay sẽ trở thành động lực để Khoa Quản lý văn hóa, nghệ thuật tiếp tục triển khai các hoạt động đào tạo, nghiên cứu và hợp tác quốc tế theo hướng bài bản, bền vững và gắn liền thực tiễn, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam ra thế giới.
Diễn giả Hồ Nhựt Quang, Chủ nhiệm CLB Nghiên cứu & Vinh danh văn hóa Nam Bộ xúc động tại tọa đàm khi giới trẻ hiện nay có nhiều bạn tìm hiểu, nghiên cứu về tư liệu cổ của nước nhà.
Tư liệu cổ - nguồn lực của tương lai
Tọa đàm đã hé mở một tư duy mới: tư liệu cổ không còn chỉ là những “kỷ vật tĩnh lặng trong tủ kính ký ức”, mà đang trở thành nguồn lực sống, lan tỏa sức mạnh đến giáo dục, nghiên cứu khoa học, truyền thông, du lịch và cả công nghệ. Giá trị của tư liệu cổ được khai mở khi nó được kết nối với con người, với công nghệ và với cộng đồng, tạo nên một hệ sinh thái tri thức, nơi di sản văn hóa Việt Nam không chỉ được bảo tồn mà còn được thăng hoa, bước ra thế giới với sự tự tin, tính khoa học và bản sắc riêng biệt. Chính từ kho tàng cổ xưa này, tương lai được định hình, mở ra những cơ hội phát triển bền vững và sâu rộng.
Hoàng Hải
BBT Website Trường Đại học Văn hóa TP.HCM
